Kathedraalkoor Hasselt

Jubileumconcert

Jubileumconcert 1 december 2018

Datum

Zaterdag 1 december 2018
20.00 uur
Katarinakerk
Sint-Katarinaplein, 3500 Hasselt

Reservatie

Reserveer online

Giacomo Puccini en Messa di Gloria

Giacomo Puccini

Van kerk naar opera

Puccini wordt terecht geprezen als een van de grootste operacomponisten, vooral befaamd voor La Bohème, Tosca en Madame Butterfly. Hij was vierde generatie van een familie van kerkmuzikanten uit Lucca in Noord-Italië; hij bekleedde de functie van stadsorganist en maestro di capella van de kathedraal van San Paolino.

Puccini studeerde aan het nabijgelegen Instituto Musicale. In 1876 ging hij meer dan 30 km te voet van Lucca naar Pisa en terug om een voorstelling van Verdi’s Aida te horen. Het was deze belevenis die hem deed besluiten om carrière uit te bouwen in het muziektheater, eerder dan in de kerk. Toen hij nog maar achttien was componeerde als afstudeerwerk een mis voor koor en orkest. Op dat ogenblik had Puccini echter al de nieuwe richting van zijn loopbaan in de opera gekozen, al was hij er nog niet meer naar buiten gekomen. De doorslag gaf, zoals gezegd, de ervaring met Aida. Later zij hij hierover: “Ik besefte dat een muzikaal venster zich voor mij had geopend.”

Zijn afstudeerwerk aan het Istituto Paccini, dat hijzelf eenvoudigweg de titel Messa a quatro voci gaf, was al een doorkijk door dat venster. Het werd voor het eerst uitgevoerd in juli 1880. Het was een groot succes, zowel bij critici als bij het publiek. Maar Puccini borg het werk op. Het was het einde van een hoofdstuk. Het werk werd tijdens zijn leven niet meer uitgevoerd. Maar het leverde hem wel een beurs op om in Milaan te gaan verder studeren. Bij zijn overlijden in 1924 was hij multimiljonair en misschien wel de succesvolste operacomponisten ooit.

Levensgenieter

De snobs hebben zich altijd verzet tegen zoveel populariteit bij het grote publiek: Puccini? Dat is de man die dienstmeisjes laat huilen! Eigentijdse critici blijven maar morren dat zijn muziek het niet haalt bij die van Verdi en het is niet ondenkbaar dat die kritiek hem ertoe aanzet zichzelf voortdurend te overtreffen. Zijn laatste, postuum uitgevoerde, opera Turandot behoort samen met Madama Butterfly, Tosca en La Bohème tot de meest gespeelde opera’s. De door hem ontwikkelde succesformule is ijzersterk; zijn vrouwelijke heldinnen maken zeer heftige emoties door in een exotisch decor, dat bij elke opera weer anders is. De mannenrollen worden gezongen door tenors als het om de minnaars gaat en baritons als het schurken betreft. En de vrouwelijke hoofdrol? Het is een bekend feit dat Puccini tijdens het componeren van zijn opera’s steeds verliefd is op een meisje met een vergelijkbaar karakter als dat van de heldin uit zijn opera. Zijn liefdesleven leidt dan ook tot de nodige schandalen en intriges die in een libretto niet zouden misstaan (in 1909 ontstond een schandaal nadat zijn dienstmeisje zelfmoord had gepleegd. Puccini werd beschuldigd een verhouding met haar te hebben gehad). Maar bovenal is zijn muziek vernuftig geconstrueerd met verbindende motieven die als signaal dienen voor de naderende hoogtepunten.

Tussen 1895 en 1904 schreef Puccini zowel Madama Butterfly als Tosca en La Bohème in de omgeving van het Lago Massaciuccoli. Hij maakt de idyllische omgeving onveilig; hij is dol op jagen, snelle auto’s en varen met zijn speedboot. In 1903 overleeft hij ternauwernood een auto-ongeluk, iets dat in heel Italië in de krant komt te staan. Zijn flamboyante levensstijl, hij was een kettingroker, wordt hem tenslotte fataal en in 1924 overlijdt hij in Brussel aan keelkanker. Zijn opera Turandot wordt voltooid door Franco Alfano, maar bij de première, voor een uitverkochte zaal, kiest dirigent Toscanini ervoor om de opera uit te voeren tot de laatste maten die Puccini zelf heeft gecomponeerd. Vervolgens keert hij zich naar de zaal en zegt: “Hier eindigt de opera want op dit punt stierf de Maestro”.

Herontdekking

Dante del Fiorentino was een Italiaans priester die in New York woonde. Hij had Puccini gekend als jonge kapelaan in Lucca. In 1951 was hij terug in Lucca om er materiaal te verzamelen voor een biografie van de componist. Hij stootte op een kopie van de Messa a quattro voci en bij zijn terugkeer organiseerde hij de eerste Amerikaanse uitvoering in 1952, in Chicago. 72 jaar na de première in Lucca. Het voorwoord bij de partituuruitgave vereeuwigde spijtig genoeg de fictieve claim van Date dat hij het verloren gewaande manuscript had herontdekt in een grote verzameling van Pucciniwerken die in het bezit waren van de familie van Puccini’s muzieksecretaris, Vandini. In feite was het werk nooit verloren. Puccinikenners hadden altijd geweten van het bestaan van het werk, en Dante was helemaal niet de allereerste die het manuscript te zien kreeg. De ware reden waarom het niet meer werd uitgevoerd is dat Puccini de mis zag als een afscheid van zijn associatie met gewijde muziek.

Sinds de publicatie in 1951 is de mis algemeen bekend onder de naam Messa di gloria. Het werk heeft een stevige plaats ingenomen in het koorrepertoire. Het werk omvat de traditionele onderdelen van een miscompositie, Kyrie, Gloria, Sanctus en Agnus dei. Het Gloria is het meest spectaculaire en meest uitgewerkte deel van het werk. Het Gloria zou evengoed als zelfstandig werk kunnen worden uitgevoerd.

De stijl van Messa di Gloria is direct, en (toen al!) ongegeneerd opera-achtig. Er zijn duidelijke invloeden van Puccini’s held, Verdi. Dit soort werk, geschreven in een openlijke operastijl had voorlopers, zoals Rossini’s Petite Messe Solonelle (1863) en Verdi’s Requiem (1874). Het is een merkwaardig zelfverzekerd werk voor een achttienjarige, vol kleur, vitaliteit en muzikale verrassingen, zoals de vele plotse veranderingen in toonaard.

Het Gloria is een echte tour de force. Het beslaat bijna een half uur – wat de titel verklaart waaronder het werk is bekend geworden. De operainstincten van Puccini komen hier overduidelijk naar voor. Het Qui tollis is een rasechte Verdiaans melodie. Het Cum sancto spiritu is een uitbundige fuga, waarin het fuga-thema en het openingsthema Gloria een meeslepende climax vormen.

Het Credo begint met een sterke unisono frases, beantwoord door opgaande orkestrale tussenvoegingen. Et incarnatus est is een mooi onderdeel voor tenorsolo en a capella koor. De muziek barst uit in leven met een krachtig en vurig Et resurrexit. Na de plechtige tonen van Et expecto resurrectionem mortuorum volgt een slotdeel et vitam venturi saeculi dat verrassend licht en dansend is.

In zijn latere werk gebruikt Puccini een aantal thema’s uit zij Messa opnieuw; het Agnus Dei is terug te horen in Manon Lescaut en het Kyrie in Edgar.

Bronnen: inleidingen van John Bawden en Mieke Lanen

George Frideric Handel en Messiah

George Frideric Handel

Een onderzoek in 2014 toonde aan dat Messiah ’s werelds meest populaire klassieke werk is. Voor miljoenen brengt het nog steeds de bevrijdende profetie van verlossing, heil en eeuwig leven. In een geseculariseerde wereld zijn er anderzijds miljoenen anderen die gewoon betoverd worden door de emotionele kracht van het oratorium, en door de sublieme schoonheid van Handels muziek.

Midden 1741 schreef Charles Jennens aan een vriend: “Handel zegt dat hij deze winter niets zal doen. Maar ik hoop hem te overtuigen om weer een verzameling Schriftteksten die ik voor hem heb klaar gemaakt op muziek te zetten. Ik hoop dat hij zijn hele genie en vaardigheid erin zal steken en dat deze compositie alle vroegere zal overtreffen, want het onderwerp overtreft alle andere onderwerpen. Het onderwerp is Messiah.”

Handel componeerde de Messiah in een recordtempo. De eerste druk (1742) had als ondertitel:

MAJORA CANAMUS

Laat ons zingen van grootser dingen

En ontegenzeggelijk groot
is het geheimenis van onze godsdienst:
Hij die is verschenen in vlees-en-bloed,
is gerechtvaardigd in de Geest,
is gezien door engelen,
is gepredikt onder heidenen;
is geloofd in de wereld,
is opgenomen in heerlijkheid.
In wie alle schatten van
de wijsheid en kennis verborgen zijn.

Die eerste druk verscheen in Dublin. Daar werd Messiah ook voor het eerst uitgevoerd in 1742. Handels populariteit in Londen zat in een dip. De opera’s waarmee hij jarenlang onvoorstelbare successen had geboekt, waren niet meer in de gratie van het publiek, en zijn nieuwe lijn, het oratorium, sloeg niet direct aan.

Uit Dublin kwam onverwacht een uitnodiging. Ierland had een van de strengste winters uit zijn geschiedenis achter de rug, die het hele sociale weefsel ontwrichtte. Zo groot was de nood, en vooral de honger, dat vele mensen in wanhoop hun toevlucht namen tot kleine diefstallen. De gevangenissen liepen overvol. De Charitable Musical Society had een traditie van geld inzamelen voor goede doelen. Samen met twee andere liefdadigheidsorganisaties sloegen zij de handen in mekaar: zij wilden geld inzamelen om gevangenen vrij te kopen – want er was in het gevangeniswezen nogal wat willekeur, zelfs corruptie. Besloten werd een benefietconcert te organiseren. De grote middelen werden ingezet: niemand minder dan de allergrootste, Mister George Frideric Handel, zou worden uitgenodigd.

De uitvoering van Messiah op 12 april 1742 in The Music Hall in Dublin was een fenomenale triomf:

“Woorden ontbreken om het verfijnde genoegen te beschrijven dat de bewonderende toehoorders werd verschaft. Het sublieme, het grootse en het tedere, passend bij de meest verheven, majestueuze en ontroerende woorden, werkten samen om verrukt hart en oor in extase te brengen. Het is billijk tegenover mijnheer Handel dat de wereld weet dat hij grootmoedig het geld dat van deze grandioze uitvoering komt weggaf, om het in gelijke delen te verdelen onder The Society For Relieving Prisoners, The Charitable Infirmary en Mercer’s Hospital. Zij zullen voor altijd dankbaar zijn naam herdenken.”

Het bedrag dat elk van de liefdadigheidsinstellingen kreeg toebedeeld bedroeg omgerekend iets minder dan ¤ 25.000,00. Dat bedrag stelde de verenigingen in staat om in de maanden daarna nog geld in te zamelen met liefdadigheids¬evenementen. Op het einde van 1742 had The Charitable Musical Society alleen al bijna 150 gevangenen “vrijgekocht”.

De creatie zorgde dus niet alleen voor sublieme muzikale verbondenheid, maar ook sociale samenhorigheid en bemoediging.

In Londen zou het nog acht jaar duren vóór Handel het waagde zijn Messiah voor een kritisch publiek uit te voeren.

In 1745 opende het vondelingentehuis The Foundling Hospital zijn deuren. Handels uitgever, John Walsh, was een van de weldoeners. Meer dan waarschijnlijk is hij het die Handel ervan overtuigde om zich ook te engageren. Handel was op 4 mei 1749 op een bijeenkomst in The Foundling Hospital. Met grote menslievendheid en vrijgevigheid bood hij aan om een uitvoering van vocale en instrumentale muziek te verzorgen in de instelling. De kroonprins en prinses, en een wonderbaarlijk groot aantal van de adel en de betere stand woonden het concert bij op 27 mei. Op het programma stond een anthem, speciaal voor de gelegenheid gecomponeerd, de Music For the Royal Fireworks, het Dettingen Te Deum en één nummer uit Messiah, het Hallelujah koor.

Kort daarna werd Handel een van de bestuurders van The Foundling Hospital. Hij liet er op zijn kosten een orgel voor bouwen. Op 1 mei 1750 zou hij er een recital geven op het nieuwe instrument.

Het orgel was niet op tijd speelklaar. In plaats besloot Handel om zijn Messiah uit te voeren. Net zoals acht jaar daarvoor in Dublin betaalden de toehoorders een halve guinea (omgerekend ¤ 145.00). De zaak liep behoorlijk in het honderd: er waren veel te weinig zaalwachters en er waren veel meer tickets verkocht dan er plaatsen waren in de kapel. In allerijl werd een tweede uitvoering gepland op 15 mei.

Zoals dat in Dublin van in den beginne het geval was geweest, was Messiah nu onverbreekbaar verbonden met goede werken, morele verbetering en devotie. De tegenstand smolt weg. Het was het begin van een triomftocht die nog altijd verder gaat.

Paus Franciscus spreekt over hoop in deze bange dagen: “In deze dagen, waarin het kwaad vaak de boventoon lijkt te voeren, troost de hoop ons met de zekerheid dat Christus de Heer is, dat Hij de zonde heeft overwonnen, en voortdurend in ons midden is.”

Hij ging verder met de woorden van Jesaja, die ook de openingsaria van Messiah zijn:

Troost, troost mijn volk!,
zegt uw God;
Spreekt naar het hart van Jeruzalem
en roept haar toe
dat haar strijd vervuld is,
omdat haar ongerechtigheid geboet is.
Stem van een roepende in de woestijn:
“bereidt de weg van de Ene;
effent recht door de steppe
een heirbaan voor onze God!”

Bronnen:
Hallelujah - The Story of a Musical Genius and the City that brought his Masterpiece to Life (Jonathan Bardon)
Handel (Christopher Hogwood)